Tymczasowe aresztowanie

Wśród katalogu środków zapobiegawczych (czyli środków mających na celu zagwarantowanie prawidłowego toku postępowania karnego) przewidzianych w ustawie Kodeks postępowania karnego najsurowszym z nich jest tymczasowe aresztowanie. Jest to jednocześnie jedyny środek zapobiegawczy o charakterze izolacyjnym, a zatem polegającym na pozbawieniu podejrzanego wolności.

Zastosowanie tymczasowego aresztowania

Dla zastosowania tymczasowego aresztowania konieczne jest spełnienie tzw. przesłanki materialnoprawnej, czyli dużego prawdopodobieństwa, że podejrzany popełnił zarzucany mu czyn (art. 249 § 1 kpk), oraz jednocześnie co najmniej jednej z kilku przewidzianych w kodeksie przesłanek procesowych. Są nimi:

  1. uzasadniona obawa ucieczki lub ukrycia się podejrzanego/oskarżonego, zwłaszcza wtedy, gdy nie można ustalić jego tożsamości albo nie ma on w kraju stałego miejsca pobytu;
  2. uzasadniona obawa, że oskarżony będzie nakłaniał do składania fałszywych zeznań lub wyjaśnień albo w inny bezprawny sposób utrudniał postępowanie karne – czyli tzw. obawa matactwa;
  3. grożąca podejrzanemu/oskarżonemu surowa kara pozbawienia wolności – oznacza to w praktyce sytuacje, w których: górna granica przewidziana w kodeksie karnym za dane przestępstwo wynosi co najmniej 8 lat pozbawienia wolności, groźbę wymierzenia przez Sąd kary co najmniej na poziomie 3 lat pozbawienia wolności, bądź przypadek, w którym Sąd I instancji nieprawomocnie wymierzył oskarżonemu taką karę;
  4. zaistnienie uzasadnionej obawy, że podejrzany/oskarżony, któremu zarzucono popełnienie zbrodni (czyli przestępstwa zagrożonego karą pozbawienia wolności w wymiarze minimum 3 lat) lub umyślnego występku, popełni przestępstwo przeciwko życiu, zdrowiu lub bezpieczeństwu powszechnemu, zwłaszcza gdy popełnieniem takiego przestępstwa groził.

Tymczasowe aresztowanie zawsze stosuje Sąd, w postępowaniu przygotowawczym na wniosek prokuratora. Uchylić je może Sąd, natomiast w toku postępowania przygotowawczego – także prokurator.

Tymczasowe aresztowanie - procedura

Najczęściej ma miejsce sytuacja, w której osoba jest zatrzymana, doprowadzona do Prokuratury celem przedstawienia zarzutu i przesłuchania w charakterze podejrzanego. Po tych czynnościach procesowych, które muszą zakończyć się najpóźniej z upływem 48 godzin od chwili zatrzymania, prokurator podejmuje decyzję, czy skierować do Sądu wniosek o zastosowanie tymczasowego aresztowania.

Jeśli prokurator uznaje to za konieczne, kieruje wniosek do właściwego miejscowo Sądu Rejonowego. Wtedy Sąd ma do dyspozycji 24-godzinny okres, w którym powinien rozpoznać wniosek, wysłuchując uprzednio podejrzanego. O terminie posiedzenia w przedmiocie zastosowani tymczasowego aresztowania Sąd powiadamia ustanowionego sprawie obrońcę, który ma prawo wziąć udział w posiedzeniu. Jeżeli w trakcie 24 godzin Sąd nie ogłosi podejrzanemu postanowienia o zastosowaniu tymczasowego aresztowania ma obowiązek natychmiast go zwolnić.

Jeżeli Sąd widzi konieczność zastosowania tymczasowego aresztowania (a do takiego wniosku konieczne jest ustalenie, że żaden inny środek zapobiegawczy z katalogu kodeksowego, np. dozór, poręczenie majątkowe, nazywane potocznie „kaucją”, zakaz opuszczania kraju, dozór Policji itp. nie będzie w stanie zapewnić prawidłowego toku postępowania), zobowiązany jest także rozważyć, czy nie zachodzi jakakolwiek okoliczność wyłączająca zastosowanie tymczasowego aresztowania opisana w art. 259 kpk (przede wszystkim sytuacja, w której pozbawienie wolności może zagrażać życiu lub zdrowiu podejrzanego, bądź pociągnąć za sobą zbyt ciężkie skutki dla podejrzanego bądź osób mu najbliższych).

Na postanowienie o zastosowaniu tymczasowego aresztowania przysługuje zażalenie, które należy wnieść w terminie 7 dni do właściwego Sądu Okręgowego, za pośrednictwem Sądu, który zastosował areszt.

Tymczasowe aresztowanie – na jak długo?

Podstawowy termin, na który stosuje się izolacyjny środek zapobiegawczy to 3 miesiące, choć w sytuacji, gdy postępowanie nie jest skomplikowane i czasochłonne Sądy często określają krótszy termin jego zastosowania. Jeżeli zaś chodzi o maksymalny czas stosowania tymczasowego aresztowania to teoretycznie w trakcie postępowania przygotowawczego nie powinien przekraczać on 1 roku, zaś łącznie w postępowaniu sądowym i przygotowawczym – 2 lat.

Praktyka wskazuje jednak, że są to terminy czysto teoretyczne i niejednokrotnie Sądy pod byle pretekstem przedłużają stosowanie tego represyjnego środka. Tymczasowe aresztowania trwające po 3, 4, a nawet 5 lat nie stanowią wcale rzadkości.

Wniosek o tymczasowe aresztowanie

W przypadku złożenia przez prokuratora wniosku o tymczasowe aresztowania należy pamiętać o przepisie art. 156 § 5a kpk, w myśl którego prokurator ma obowiązek udostępnić podejrzanemu i jego obrońcy akta sprawy w zakresie dowodów powołanych jako podstawy zastosowania izolacyjnego środka zapobiegawczego. Uprawnienie to należy bezwzględnie egzekwować – organy procesowe niejednokrotnie usiłują wymigiwać się do spełnienia tego obowiązku, niekiedy także, po udostępnieniu podejrzanemu akt sprawy jest on całkowicie bezpodstawnie poganiany przez funkcjonariuszy Policji bądź innych służb zaangażowanych w czynności procesowe po zatrzymaniu – nie wolno dać się zastraszyć, a w sytuacji gdy osoba zainteresowana nie zdołała zapoznać się z całością materiału dowodowego należy bezwzględnie sporządzić i załączyć do akt sprawy krótkie pismo, z którego będzie wynikało, że uniemożliwiono podejrzanemu zaznajomienie się z całością akt.

W newralgicznym i nerwowym etapie, tuż po zatrzymaniu, kiedy ważą się losy wolności podejrzanego, warto zwrócić się o pomoc do wykwalifikowanego adwokata – najlepiej specjalisty z zakresu spraw karnych, który dzięki wiedzy i doświadczeniu procesowemu będzie w stanie zabezpieczyć sytuację Klienta i niejednokrotnie poprzez swoją walkę zapewnić mu pozostawanie na wolności. Opanowanie, konsekwencja i znajomość odpowiednich przepisów są kluczowe do osiągnięcia sukcesu w sytuacji, w której Klient może odpowiadać z tzw. wolnej stopy.